Als woorden tekort schieten

Sam (6 jaar) heeft een zeer rijke fantasie. Alle informatie slurpt hij gretig op. Wat gaat er veel in dat koppie om! Ik doe mijn best om zijn gedachtegang te volgen. Maar omdat autisme en taalproblemen de communicatie belemmeren, is dat niet eenvoudig.  

Door zijn articulatieproblemen, is het voor een buitenstaander bijna niet te doen om een gesprek met Sam te voeren. Een ja of nee op een gesloten vraag, dat lukt nog wel. Maar als Sam een verhaal vertelt dat zich buiten het hier en nu afspeelt, is het zelfs voor mij lastig om hem te volgen. Terwijl ik hem goed ken. Ik weet wat zijn interesses zijn en hoe hij redeneert. Ik weet welke klanken hij verwisselt of vervormt. Als ik niet uit de context kan herleiden waarover zijn verhaal gaat, moet ook ik mij tot het uiterste inspannen. Vraag ik bijvoorbeeld wat Sam op z’n brood wil, dan weet ik dat ik zijn antwoord in de categorie ‘beleg’ moet zoeken. En dan weet ik ook nog wat hij wel en niet lekker vindt. Maar nu Sam hele dagen van huis is en een heleboel meemaakt zonder mij, is het veel lastiger. Zijn verhalen worden steeds uitgebreider en complexer. Het is niet meer: “Ik wil die” of “ik wil dat”. Sam wil vertellen over zijn belevenissen en over wat hij heeft geleerd op school.

Creatief luisteren

Sam is zich er terdege van bewust dat hij de klanken niet uitspreekt zoals dat de bedoeling is. Hij doet vreselijk zijn best, maar hij kán het gewoon niet. Nog niet, in ieder geval. Enorm frustrerend. Het is niet fijn om voortdurend met je onvermogen geconfronteerd te worden. Ik probeer er daarom zo positief mogelijk mee om te gaan. Dat vraagt veel van mijn creativiteit. Ik stel mijn open vragen over datgene wat ik wél heb begrepen, of herhaal een verstaanbaar woord waarin waarschijnlijk de sleutel naar de rest van het verhaal verborgen ligt. Zo hoop ik zijn verhaal duidelijk te krijgen. Ik probeer geduldig en uitnodigend te luisteren. Flarden uit zijn verhaal in correcte woorden herhalend of structurerend met korte samenvattingen, zodat Sam weet dat ik hem begrepen heb. Doen alsof, daarmee kom ik écht niet weg. Ik probeer zo ontspannen mogelijk te doen, alsof het mij geen enkele moeite kost om hem te volgen. Maar dat is natuurlijk onzin. Het is heerlijk om deelgenoot te zijn van zijn enthousiasme en op dezelfde golflengte te zitten. Maar het is wel heel intensief.

Mama is een dombo

Het lukt natuurlijk ook niet altijd. En als ik er niet aan ontkom om te vragen wat Sam precies bedoelt, zijn snel de rapen gaar. Hij probeert nauwelijks een synoniem te verzinnen voor het woord wat ik niet begrijp. Of een omschrijving te geven van de betekenis van het woord. In plaats daarvan blijft hij hetzelfde onverstaanbare woord herhalen. Terwijl hij ondertussen steeds bozer en bozer wordt omdat ik hem maar niet begrijp. “Dombo!” Vindt hij en houdt daarna vastbesloten en hevig teleurgesteld zijn mond dicht. Op school en op de naschoolse behandelgroep maken ze gebruik van Nederlands met ondersteunende Gebaren. Sam kent zo langzamerhand al heel veel gebaren! Toch maakt hij er nog veel te weinig gebruik van. Wat als het gebruik van gebaren thuis ook heel gewoon wordt? Dat zou de drempel voor hem kunnen verlagen.

Gebarentaal

Dus starten we via Kentalis met een cursus Nederlands met ondersteunende Gebaren (NMG), speciaal voor zijn broers en zus. Zelf heb ik vorig jaar een cursus NMG afgerond. Gebarentaal is namelijk niet alleen handig als je niet kunt horen. Met een gebaar maak je de betekenis van woorden visueel. Als je moeite hebt om op de juiste woorden te komen of om het verhaal van de ander bij te benen, kan een gebaar verhelderend werken. Bovendien kun je met behulp van duidelijke mimiek je woorden kracht bij zetten. Zo helpen gebaren om met elkaar in gesprek te blijven, als gesproken woorden tekort schieten. Vooral Lieve vindt de gebarentaal prachtig! Maar hoezeer Max, Jonathan en Lieve (en ik) ook ons best doen, het gaat echt nog wel even duren voordat we het gebruik van gebaren volledig hebben geïntegreerd in het dagelijkse leven thuis. Het leren van gebarentaal vraagt veel oefening en aanmoediging.

Emoties zijn ingewikkeld

En dan zijn er nog de situaties waarin emoties een rol spelen en woorden voor Sam gewoonweg niet toereikend zijn. Denk aan teleurstellingen, onzekerheden en pijn. Zó ingewikkeld. “Ik begrijp het niet”, zal hij ook niet snel zeggen. Ik moet het afleiden uit zijn houding, gedrag en mimiek. Kritiek is voor hem ook héél lastig. Sam raakt snel in verwarring door wat hij voelt of raakt door de heftigheid overspoeld. Als het hem te veel is, klapt hij dicht en trekt zich terug in zichzelf. Hij maakt zich klein, wendt zijn gezicht af, verstopt zich het liefst onder de tafel of iets dergelijks. Onbereikbaar, is hij dan. In plaats van een gesprek over datgene wat hij zo moeilijk vindt, richt ik het contact dan op kalmeren.

Zijn logopedist heeft Sam gevraagd langzamer te praten. Hoezeer hij zich dat heeft aangetrokken, bleek toen hij thuis steeds over de juf begon. “Die is niet lief. Ze praat veels te snel.” Ik probeer uit te leggen dat de juf superlief is, maar dat het handiger is als ze wat langzamer praat. Voor Sam is het veel te confronterend om het over zichzelf te hebben. Toen Fik laatst aan het piepen was omdat hij genoeg had van het autoritje, vroeg ik Sam wat hij dacht dat er met onze hond aan de hand was. Er volgde een heel verhaal over dat Fik buikpijn had omdat hij moest poepen maar dit niet deed. Zo konden wij via Fik over het uitstelgedrag van Sam praten. Dat is veilig.

Draak durft niet

Maar de mooiste opening tot een gesprek met Sam over emoties zijn wel zijn knuffels. Laatst hoorde ik zijn dierbare draak zeggen dat hij niet meer bij Sam in bed durfde te slapen, omdat hij bang was dat Sam hem zou gaan slaan. Net zoals hij zijn broers en zus soms zomaar slaat. Draak was erg verdrietig, vertelde ik. Sam hield toch van hem? Waarom zou Sam hem dan pijn willen doen? Als je van elkaar houdt, moet je je veilig bij elkaar voelen. Niet bang. Die avond beloofde Sam aan Draak dat hij hem geen pijn zou doen. Zowel Sam als Draak wilde graag dichtbij elkaar in de buurt zijn, dus vond Draak al snel het vertrouwen om zich over zijn angst heen te zetten. Of Sam de les nu geleerd heeft…? We zullen zien of zijn gedrag naar zijn broers en zus verbetert. Maar de boodschap is aangekomen, volgens mij. En dat vind ik al heel wat waard!

2 gedachtes over “Als woorden tekort schieten

  1. Jennifer zegt:

    Wat ben jij goed in het verwoorden van de dagelijkse worsteling van jouw leven en dat van jouw kinderen. Maar vooral kan je trots zijn op jezelf dat je elke keer weer iets nieuws probeert. En hoop tot de sleutel naar geluk van je kinderen te komen. Een betere moeder is er niet. Zet hem op.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s